Faayidaan fayyaa tangerine nyaachuu wajjin walqabatee jiru maali? Yeroo meeqa gaaffii kana of gaafattee yeroo gaarii bittaa kee karaa fuduraa sitraasii mana gurgurtaa naannoo kee jirutti dhiibdu? Kaayyoon barreeffama kanaa faayidaa fayyaa burtukaana mandarin baay’ee hawwataa ta’e tokko tokko gamaaggamuudha. Gosti (subspecies) burtukaana mandarin baay’inaan mul’atu tangerine dha – kunis akka namoonni tokko tokko jedhanitti gosa dhiyoodha
Burtukaana Mandarin (Citrus reticulata) halluun burtukaana beekamaa wajjin walfakkaata garuu guddinaan xiqqaadha. Bifa isaaniitiin walfakkeenya qabaatus, burtukaanni mandarin fi burtukaan waliigalaa piroofaayilii soorataa adda ta’e qabu, gama kanaan walfakkeenyi tokko tokko jiraatus. Flavonoids baay’inaan burtukaana mandarin keessatti argaman tangeritin, hesperidin, fi narerutin of keessaa qaba. Mandaariiniin vitaamin C fi beetaa-kiriiptooksaantiin (soorata beetaa-karootiinii wajjin walqabatu) baay’ee of keessaa qaba. Keewwatoonni itti aanan soorata kun faayidaa fayyaa tangerines, clementines fi burtukaana mandarin biroof gumaacha akkamii akka godhan ibsu.
Burtukaanni Mandarin faayitookeemikaalaa tangerine jedhamuun kan fe'amedha
Tangeretin faayitookeemikaalaa uumamaa gogaa tangerines fi burtukaana mandarin biroo keessatti argamudha. Juice tangerine fi gogaa firiiwwan sitraasii biroo tokko tokko keessatti baay’ina xiqqaadhaan argama. Akka qorannoowwan in vitro tokko tokko agarsiisanitti, tangeretin gosoota kaansarii tokko tokko ittisuuf gargaaruu danda'a. Fakkeenyaaf, tangeretin guddina seelota dhiigaa karaa apoptosis (du’a seelii sagantaa qabame) akka dhorku kan agarsiifame yoo ta’u, seelota idilee1. Muutaajiin wanta ykn ergamaa (fiiziksii ykn naannoo) jijjiirama DNA fidu (i.e. jijjiirama jeneetikii fidu). Muutaajenoonni kaarsinoojeenota wajjin walfakkaata miti. Haa ta'u malee, dandeettiin wanti tokko jijjiirama fiduu fi dandeettiin inni kaansarii fiduu walitti dhiyeenyaan kan walqabatudha.
Qorannoon akka agarsiisutti tangerines burtukaana keessa jiru kaansarii ittisuuf gargaaruu danda'a, namoonni duraan kaansarii qaban garuu bu'aa tokkollee argachuu dhiisuu danda'u. Dhugaa dubbachuuf, nyaata farra kaansarii tamoxifen dabalatee qoricha tokko tokko gidduu seenuun waan mul'atuuf nyaanni tangerines baay'ee qabu namoota kana irratti duubatti deebi'uu danda'a. Yoo qoricha fudhachaa jirtan, yeroo hunda fooyya’iinsa nyaataa guddaa kamiyyuu gochuu keessan dura hakiima keessan mariisisaa.
Mandarins madda bareedinaa flavonoid hesperidin isa hunda caaludha
Akka ragaan qorannoowwan sitraasii lama bara 2006tti Joornaalii Walnyaatinsaafi Xiinxala Nyaataa irratti maxxanfame irraa argameetti, burtukaanni mandarin qabiyyee hesperidiniin firiiwwan sitraasii beekamoo biroo caalaa ga’umsa qaba. Burtukaana mi'aawaa fi loomiin illee-kan hesperidin baay'ee qabaachuu isaaniitiin faarfaman-gama kanaan burtukaana mandarin mo'achuu hin dandeenye. Garuu hesperidin sirriitti maali fi faayidaa fayyaa burtukaana mandarin kan akka tangerines fi clementines akkamitti gumaacha?
Faayidaan fayyaa hesperidin bal’aa dha
Moodeelota bineensotaa keessattis hesperidin sadarkaa kolestroolii waliigalaa fi tiraayigiliisaayidii dhiiga keessatti akka gadi buusu agarsiifameera. Ragaaleen akka agarsiisanitti, hesperidin seelonni kaansarii akka hin baay'anne gochuudhaan kaansarii gosa kaansarii tokko tokko, kanneen akka kaansarii piroostaatii androgen irratti hirkatee fi kaansarii harmaa dabalatee, ittisuuf gargaaruu danda'a.
Amalli kaansarii ittisuu danda'uu fi faayidaan fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa burtukaana mandarin kan akka tangerines baay'ina hesperidin isaanii wajjin qofa kan walqabatu miti. Mandariin vitaamin C kan qabu yoo ta'u, dhukkuboota manca'an kanneen akka dhukkuba onnee fi ujummoolee dhiigaa fi kaansarii irratti meeshaa uumamaa bu'a qabeessa ta'edha. Vitamin C sadarkaa kolestroolii HDL (kolestroolii gaarii) akka guddisu, dhiibbaa dhiigaa akka to'atu, akkasumas coomni gara pilaakii ujummoolee dhiigaa keessatti akka hin jijjiiramne akka gufachiisu agarsiifameera. Sochiin farra kaansarii vitaamin C dandeettii lubbuun jiraachuu fi guddina tumoor gidduu seenuun walqabatee jira.
Kana malees, limooneen—kompaawundii uumamaa gogaa fi kutaa adii, ispoonjii tangerines, clementines fi tangerines biroo keessatti baay’ee argamu—dandeettii kaansarii fi dhukkuba onnee fi ujummoolee dhiigaa ittisuu waan qabuuf waggoota dhiyoo asitti xiyyeeffannoo argateera. Limooneeniin bineensota irratti bu'aa farra kaansarii kan uume yoo ta'u, kaansarii harmaa namaa laaboraatoorii keessatti akka hin babal'anne taasiseera. Akkasumas akka furdaa kolestrooliitti akka hojjetu agarsiifameera.
Hubachiisa: Yoo qoricha fudhachaa jirta ta’ee fi fuduraalee sitraasii kan akka tangerine nyaachuu kee dabaluuf karoorfatte, dursitee hakiima kee mariisisi. Akkuma barreeffama kana keessatti duraan ibsine, tangeritin burtukaana mandarin keessatti argamu qoricha farra kaansarii tamoxifen dabalatee bu’aa qoricha tokko tokkoo ofirraa ittisuu danda’a, kanaanis fayyaa keessan balaadhaaf saaxiluu danda’a.
